Huyết khối tĩnh mạch chân và nguy cơ thuyên tắc phổi - CIH

Huyết khối tĩnh mạch nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, huyết khối có thể lan rộng, gây tổn thương tĩnh mạch, hội chứng hậu huyết khối với tình trạng phù chân, đau kéo dài, biến đổi da và loét chân. Đặc biệt, cục máu đông có thể di chuyển đến phổi, gây thuyên tắc phổi – biến chứng nguy hiểm có thể dẫn đến suy hô hấp, đe dọa tính mạng.

Huyết khối tĩnh mạch chân là gì?

Huyết khối tĩnh mạch chân là tình trạng hình thành cục máu đông bên trong các tĩnh mạch, thường gặp ở hệ tĩnh mạch sâu của chi dưới. Cục máu đông có thể làm cản trở dòng máu lưu thông, gây sưng, đau và căng tức chân. Nguy hiểm hơn, một phần huyết khối có thể bong ra, di chuyển theo dòng máu đến phổi và gây thuyên tắc phổi – biến chứng cấp tính có thể đe dọa tính mạng.

Bệnh còn được gọi là huyết khối tĩnh mạch sâu (Deep Vein Thrombosis – DVT), thuộc nhóm bệnh lý huyết khối tĩnh mạch (Venous Thromboembolism – VTE). Huyết khối có thể xuất hiện ở bắp chân, đùi hoặc các tĩnh mạch vùng chậu.

Chương trình nổi bật

Điều đáng lưu ý là huyết khối tĩnh mạch chi dưới đôi khi không có triệu chứng rõ ràng. Một số người chỉ phát hiện bệnh khi xuất hiện tình trạng sưng đau chân hoặc khi đã có biến chứng thuyên tắc phổi.

Nguyên nhân huyết khối tĩnh mạch chân

Huyết khối hình thành khi quá trình đông máu được kích hoạt bất thường trong lòng mạch. Về cơ chế, ba nhóm yếu tố chính thường được giải thích bằng tam chứng Virchow, gồm: dòng máu lưu thông chậm hoặc ứ trệ, tổn thương thành mạch và tình trạng tăng đông của máu.

1. Máu lưu thông chậm, ứ trệ trong tĩnh mạch

Khi cơ thể ít vận động trong thời gian dài, hoạt động co bóp của cơ bắp chân giảm, khiến dòng máu tĩnh mạch trở về tim chậm hơn. Tình trạng ứ trệ tuần hoàn tạo điều kiện thuận lợi cho huyết khối hình thành.

Một số tình huống làm tăng nguy cơ gồm:

• Nằm bất động kéo dài do bệnh lý hoặc sau phẫu thuật.
• Ngồi lâu khi di chuyển bằng máy bay, ô tô hoặc tàu xe đường dài.
• Hạn chế vận động do chấn thương, bó bột hoặc liệt chi.
• Nằm viện kéo dài, đặc biệt ở người có nhiều bệnh nền.

2. Tổn thương thành mạch máu

Thành mạch có thể bị tổn thương do phẫu thuật, chấn thương hoặc các thủ thuật y khoa. Khi lớp nội mạc mạch máu bị ảnh hưởng, cơ chế đông máu có thể được kích hoạt nhằm sửa chữa tổn thương, nhưng đồng thời làm tăng khả năng hình thành cục máu đông.

3. Tình trạng tăng đông máu

Một số bệnh lý và tình trạng sinh lý có thể khiến máu dễ đông hơn bình thường, chẳng hạn:

• Ung thư và một số phương pháp điều trị ung thư.
• Mang thai và giai đoạn sau sinh.
• Sử dụng thuốc nội tiết có chứa estrogen ở một số đối tượng.
• Rối loạn đông máu di truyền hoặc mắc phải.
• Một số bệnh viêm, nhiễm trùng nặng.
• Tiền sử từng bị huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi.
• Ngoài ra, tuổi cao, thừa cân, béo phì và hút thuốc lá có thể góp phần làm tăng nguy cơ huyết khối, đặc biệt khi kết hợp với các yếu tố kể trên.

06 dấu hiệu nhận biết huyết khối tĩnh mạch chi dưới

Huyết khối tĩnh mạch sâu thường ảnh hưởng đến một bên chân. Tuy nhiên, triệu chứng có thể khác nhau tùy vị trí, kích thước huyết khối và mức độ tắc nghẽn dòng máu.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

1. Sưng một bên chân: Chân bị huyết khối có thể sưng phù rõ hơn bên còn lại, thường ở bắp chân, cổ chân hoặc toàn bộ chân.

2. Đau hoặc căng tức bắp chân: Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ, nặng chân hoặc căng tức, đôi khi tăng khi đứng hoặc đi lại.

3. Đau khi ấn vào vùng tĩnh mạch sâu: Một số trường hợp xuất hiện cảm giác đau khi chạm hoặc ấn vào vùng bắp chân, đùi.

4. Da vùng chân nóng hơn bình thường: Khu vực bị ảnh hưởng có thể ấm hoặc nóng hơn so với chân còn lại.

5. Da đổi màu: Vùng chân có thể đỏ, tím hoặc sẫm màu tùy tình trạng tuần hoàn và biểu hiện của bệnh.

6. Tĩnh mạch nông nổi rõ hơn: Một số trường hợp xuất hiện các tĩnh mạch nông nổi bất thường do dòng máu bị cản trở ở hệ tĩnh mạch sâu.

Không phải người bệnh nào cũng xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu trên. Đặc biệt, huyết khối tĩnh mạch sâu có thể không gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, không thể loại trừ bệnh chỉ dựa trên việc không đau hoặc không sưng chân.

Khi một bên chân đột ngột sưng, đau, nóng hoặc đổi màu, người bệnh cần được đánh giá y tế sớm để loại trừ huyết khối tĩnh mạch sâu. Không tự xoa bóp mạnh vùng chân nghi ngờ có huyết khối.

Huyết khối tĩnh mạch chân nguy hiểm như thế nào? 03 biến chứng nguy hiểm

Huyết khối tĩnh mạch chi dưới không chỉ gây cản trở tuần hoàn tại chân mà còn có thể dẫn đến những hậu quả kéo dài hoặc cấp tính.

1. Thuyên tắc phổi – biến chứng nguy hiểm nhất

Thuyên tắc phổi xảy ra khi một phần hoặc toàn bộ cục máu đông bong ra khỏi vị trí ban đầu, di chuyển theo hệ tuần hoàn tĩnh mạch đến tim phải rồi đi vào động mạch phổi, gây tắc nghẽn dòng máu.

Tình trạng này làm giảm khả năng trao đổi oxy của phổi và có thể gây quá tải cho tim phải. Nếu huyết khối lớn hoặc gây ảnh hưởng huyết động nghiêm trọng, người bệnh có nguy cơ suy tuần hoàn, sốc và tử vong.

Các dấu hiệu cảnh báo thuyên tắc phổi gồm:

• Khó thở đột ngột hoặc khó thở tăng nhanh.
• Đau ngực, thường tăng khi hít sâu hoặc ho.
• Tim đập nhanh, hồi hộp.
• Ho ra máu.
• Chóng mặt, choáng hoặc ngất.

Đây là tình trạng cấp cứu. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ thuyên tắc phổi, cần gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu ngay. Không chờ triệu chứng tự thuyên giảm.

2. Hội chứng hậu huyết khối

Sau một đợt huyết khối tĩnh mạch sâu, cục máu đông có thể gây tổn thương van tĩnh mạch hoặc để lại tình trạng tắc nghẽn kéo dài. Điều này khiến máu khó trở về tim, làm tăng áp lực trong hệ tĩnh mạch chi dưới.

Hội chứng hậu huyết khối có thể xuất hiện sau vài tháng hoặc vài năm, với các biểu hiện:

• Đau, nặng chân hoặc căng tức kéo dài.
• Phù chân, đặc biệt khi đứng lâu.
• Da vùng cẳng chân sẫm màu.
• Ngứa, viêm da hoặc xơ cứng mô dưới da.
• Trường hợp nặng có thể xuất hiện loét tĩnh mạch.
• Tình trạng này ảnh hưởng đến khả năng vận động, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống. Người bệnh cần được theo dõi sau điều trị huyết khối để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

3. Tái phát huyết khối tĩnh mạch

Người từng bị huyết khối tĩnh mạch sâu có nguy cơ tái phát, đặc biệt khi yếu tố nguy cơ vẫn tồn tại hoặc chưa được kiểm soát.

Nguy cơ này có thể tăng ở người mắc ung thư, có rối loạn đông máu, từng bị huyết khối không rõ yếu tố khởi phát hoặc có tiền sử nhiều đợt huyết khối.

Huyết khối tái phát có thể gây tổn thương thêm hệ tĩnh mạch, làm tăng nguy cơ hội chứng hậu huyết khối và thuyên tắc phổi.

Do đó, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị, tái khám đúng lịch và không tự ý ngừng thuốc chống đông.

Huyết khối tĩnh mạch có phải là biến chứng của suy giãn tĩnh mạch không?

Huyết khối tĩnh mạch sâu và suy giãn tĩnh mạch là hai bệnh lý khác nhau, nhưng có thể cùng xuất hiện ở một người bệnh.

Suy giãn tĩnh mạch là tình trạng các van tĩnh mạch hoạt động kém hiệu quả, khiến máu trào ngược và ứ đọng trong hệ tĩnh mạch, thường biểu hiện bằng các tĩnh mạch nổi ngoằn ngoèo, đau mỏi, nặng chân hoặc phù.

Trong khi đó, huyết khối tĩnh mạch sâu là tình trạng hình thành cục máu đông trong lòng tĩnh mạch sâu, gây cản trở dòng máu và có nguy cơ dẫn đến thuyên tắc phổi.

Suy giãn tĩnh mạch không đồng nghĩa với huyết khối tĩnh mạch sâu và không phải mọi trường hợp suy giãn tĩnh mạch đều tiến triển thành huyết khối. Tuy nhiên, một số nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa bệnh tĩnh mạch mạn tính và nguy cơ huyết khối tĩnh mạch.

Người bị suy giãn tĩnh mạch lâu năm nên chú ý khi xuất hiện những dấu hiệu mới như một bên chân đột ngột sưng to, đau, nóng hoặc đỏ. Đây không nên được xem đơn thuần là triệu chứng thông thường của suy giãn tĩnh mạch.

Chẩn đoán huyết khối tĩnh mạch chân bằng phương pháp nào?

Việc chẩn đoán cần kết hợp đánh giá triệu chứng, yếu tố nguy cơ và các xét nghiệm phù hợp. Không thể xác định chắc chắn huyết khối tĩnh mạch sâu chỉ bằng quan sát bên ngoài.

1. Đánh giá lâm sàng và thang điểm Wells

Bác sĩ khai thác tiền sử bệnh, phẫu thuật, bất động, ung thư, tiền sử huyết khối và đánh giá các dấu hiệu tại chân.

Thang điểm Wells có thể được sử dụng để ước tính xác suất lâm sàng mắc huyết khối tĩnh mạch sâu, hỗ trợ lựa chọn bước xét nghiệm tiếp theo. Thang điểm này không thay thế chẩn đoán bằng hình ảnh.

2. Xét nghiệm D-dimer

D-dimer là sản phẩm thoái giáng của fibrin, có thể tăng khi cơ thể hình thành và phân hủy cục máu đông.

Xét nghiệm D-dimer có giá trị hỗ trợ loại trừ huyết khối ở những người có xác suất lâm sàng thấp hoặc không cao, khi kết quả âm tính theo ngưỡng phù hợp. Tuy nhiên, D-dimer tăng không đồng nghĩa chắc chắn có huyết khối vì chỉ số này cũng có thể tăng trong nhiều tình trạng khác như nhiễm trùng, viêm, ung thư, mang thai hoặc sau phẫu thuật.

3. Siêu âm Doppler tĩnh mạch chi dưới

Siêu âm Duplex/Doppler tĩnh mạch là phương pháp hình ảnh quan trọng trong chẩn đoán huyết khối tĩnh mạch sâu.

Phương pháp này giúp:

• Khảo sát cấu trúc và khả năng ép xẹp của tĩnh mạch.
• Phát hiện hình ảnh huyết khối trong lòng mạch.
• Đánh giá dòng máu và mức độ cản trở tuần hoàn.
• Xác định vị trí, phạm vi huyết khối ở các đoạn tĩnh mạch được khảo sát.

Tùy mức độ nghi ngờ và kết quả ban đầu, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm lặp lại hoặc thực hiện thêm các xét nghiệm phù hợp.

4. Chẩn đoán thuyên tắc phổi khi nghi ngờ

Nếu người bệnh có biểu hiện nghi ngờ thuyên tắc phổi, bác sĩ có thể chỉ định chụp CT động mạch phổi có thuốc cản quang (CTPA). Trong một số trường hợp, xạ hình thông khí – tưới máu (V/Q scan) là phương pháp thay thế phù hợp.

Việc lựa chọn xét nghiệm phụ thuộc vào xác suất lâm sàng, tình trạng người bệnh, chức năng thận, khả năng sử dụng thuốc cản quang và các yếu tố liên quan.

Điều trị huyết khối tĩnh mạch chi dưới như thế nào?

Mục tiêu điều trị là ngăn cục máu đông phát triển, hạn chế huyết khối di chuyển gây thuyên tắc phổi, giảm nguy cơ tái phát và bảo vệ chức năng hệ tĩnh mạch.

1. Điều trị bằng thuốc chống đông

Thuốc chống đông là nền tảng trong điều trị phần lớn trường hợp huyết khối tĩnh mạch sâu. Thuốc giúp hạn chế cục máu đông phát triển và ngăn hình thành huyết khối mới, tạo điều kiện để cơ thể tự phân giải cục máu đông theo thời gian.

Các nhóm thuốc có thể được sử dụng gồm:

• Heparin trọng lượng phân tử thấp.
• Thuốc chống đông đường uống trực tiếp (DOAC).
• Thuốc kháng vitamin K như warfarin trong những trường hợp phù hợp.
• Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào vị trí huyết khối, nguy cơ chảy máu, chức năng thận, bệnh lý đi kèm, tương tác thuốc và các yếu tố đặc biệt như thai kỳ hoặc hội chứng kháng phospholipid.

Thời gian điều trị thường tối thiểu khoảng 3 tháng đối với nhiều trường hợp huyết khối tĩnh mạch sâu, nhưng có thể ngắn hơn hoặc kéo dài hơn tùy nguyên nhân khởi phát và nguy cơ tái phát. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng, giảm liều hoặc ngừng thuốc chống đông.

2. Can thiệp lấy huyết khối hoặc tiêu sợi huyết

Không phải tất cả người bệnh đều cần can thiệp. Một số trường hợp huyết khối lớn, gây tắc nghẽn nghiêm trọng hoặc đe dọa chức năng chi có thể được bác sĩ cân nhắc phương pháp tiêu sợi huyết hoặc lấy huyết khối qua đường nội mạch.

Các phương pháp này có nguy cơ chảy máu và chỉ được chỉ định ở nhóm bệnh nhân được lựa chọn kỹ lưỡng, sau khi cân nhắc lợi ích và nguy cơ.

3. Theo dõi và phòng ngừa tái phát

Sau điều trị, người bệnh cần tái khám theo lịch để đánh giá triệu chứng, nguy cơ chảy máu, khả năng tuân thủ thuốc và thời gian chống đông phù hợp.

Vận động sớm theo hướng dẫn, duy trì cân nặng hợp lý và kiểm soát các bệnh nền là những biện pháp hỗ trợ quan trọng. Vớ áp lực có thể được cân nhắc ở một số người bệnh để giảm phù và đau, nhưng không được khuyến cáo sử dụng thường quy cho tất cả bệnh nhân chỉ nhằm phòng ngừa hội chứng hậu huyết khối.

Cách phòng ngừa huyết khối tĩnh mạch chân

Huyết khối tĩnh mạch có thể xảy ra ở nhiều đối tượng, đặc biệt khi có nhiều yếu tố nguy cơ kết hợp. Một số biện pháp giúp giảm nguy cơ gồm:

• Vận động thường xuyên: Đi bộ, co duỗi cổ chân và vận động cơ bắp chân để hỗ trợ tuần hoàn.
• Tránh bất động kéo dài: Thay đổi tư thế, đứng dậy đi lại khi có thể trong những chuyến đi dài hoặc công việc phải ngồi lâu.
• Tuân thủ dự phòng sau phẫu thuật: Người bệnh sau phẫu thuật hoặc nằm viện cần thực hiện biện pháp dự phòng huyết khối theo chỉ định.
• Kiểm soát cân nặng: Duy trì cân nặng phù hợp để hạn chế các yếu tố nguy cơ tim mạch và tuần hoàn.
• Không tự ý sử dụng thuốc nội tiết: Trao đổi với bác sĩ về nguy cơ huyết khối nếu có tiền sử cá nhân hoặc gia đình.
• Tái khám khi có yếu tố nguy cơ: Người từng bị huyết khối, mắc ung thư hoặc có rối loạn đông máu cần được tư vấn kế hoạch theo dõi phù hợp.

Đối với người có nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống đông dự phòng hoặc các biện pháp cơ học trong những tình huống cụ thể. Không tự ý dùng thuốc chống đông để phòng bệnh khi chưa có chỉ định.

Thăm khám và đánh giá bệnh lý tĩnh mạch tại Bệnh viện Quốc tế City

Huyết khối tĩnh mạch chân có thể diễn tiến âm thầm nhưng tiềm ẩn nguy cơ thuyên tắc phổi nghiêm trọng. Việc nhận biết yếu tố nguy cơ, đánh giá triệu chứng và thực hiện các xét nghiệm phù hợp giúp phát hiện bệnh, lựa chọn phương pháp điều trị và hạn chế biến chứng.

Tại Bệnh viện Quốc tế City, người bệnh có thể đăng ký thăm khám để được bác sĩ đánh giá tình trạng tuần hoàn, tư vấn các xét nghiệm cần thiết và định hướng xử trí theo tình trạng cụ thể.

Khi xuất hiện tình trạng một bên chân sưng đau bất thường, người bệnh không nên chủ quan hoặc tự điều trị tại nhà. Nếu có biểu hiện khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu hoặc ngất, cần gọi cấp cứu ngay lập tức.

Khoa Can thiệp mạch máu đã vinh dự nhận chứng nhận ICARe-HF Accreditation ở cấp độ Trung tâm chuyên sâu (Specialised Centre) do Hiệp hội Suy tim (HFA) thuộc Hiệp hội Tim mạch Châu Âu (ESC) cấp.

Câu hỏi thường gặp về huyết khối tĩnh mạch chân (FAQ)

1. Huyết khối tĩnh mạch chân có tự tan không?

Cơ thể có cơ chế tự phân giải cục máu đông theo thời gian, nhưng không thể dự đoán huyết khối sẽ tự tan an toàn hay không. Người bệnh cần được chẩn đoán và điều trị theo chỉ định, thường bằng thuốc chống đông, nhằm ngăn huyết khối phát triển và giảm nguy cơ thuyên tắc phổi.

2. Huyết khối tĩnh mạch chân có gây thuyên tắc phổi không?

Có. Một phần cục máu đông có thể bong ra, di chuyển qua tim phải đến động mạch phổi và gây thuyên tắc phổi. Nếu xuất hiện khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu hoặc ngất, cần gọi cấp cứu 115 ngay.

3. Huyết khối tĩnh mạch chi dưới có biểu hiện như thế nào?

Các dấu hiệu thường gặp gồm sưng một bên chân, đau hoặc căng tức bắp chân, nóng da và đổi màu vùng chân. Tuy nhiên, một số trường hợp không có triệu chứng rõ ràng. Chẩn đoán cần được xác nhận bằng thăm khám và xét nghiệm phù hợp, thường có siêu âm Duplex tĩnh mạch.

4. Suy giãn tĩnh mạch có dẫn đến huyết khối tĩnh mạch sâu không?

Suy giãn tĩnh mạch và huyết khối tĩnh mạch sâu là hai bệnh lý khác nhau. Chúng có thể cùng xuất hiện, nhưng không phải mọi trường hợp suy giãn tĩnh mạch đều tiến triển thành huyết khối tĩnh mạch sâu. Khi chân đột ngột sưng đau một bên, cần đi khám để loại trừ huyết khối.

5. Điều trị huyết khối tĩnh mạch chân trong bao lâu?

Nhiều trường hợp huyết khối tĩnh mạch sâu cần điều trị chống đông tối thiểu khoảng 3 tháng. Thời gian cụ thể phụ thuộc nguyên nhân gây huyết khối, nguy cơ tái phát, nguy cơ chảy máu và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Không tự ý ngừng thuốc khi chưa có ý kiến bác sĩ.

6. Người bị huyết khối tĩnh mạch có nên đi bộ không?

Với người bệnh đã được chẩn đoán và bắt đầu điều trị phù hợp, vận động sớm thường được khuyến khích khi tình trạng lâm sàng cho phép. Mức độ vận động cần theo hướng dẫn của bác sĩ. Không tự xoa bóp mạnh chân hoặc cố tập luyện khi đang có triệu chứng cấp tính chưa được đánh giá.

7. Siêu âm Doppler có phát hiện được huyết khối tĩnh mạch chân không?

Có. Siêu âm Duplex/Doppler tĩnh mạch là phương pháp hình ảnh quan trọng giúp phát hiện huyết khối, xác định vị trí và đánh giá tình trạng dòng máu trong các tĩnh mạch được khảo sát. Bác sĩ có thể chỉ định siêu âm bổ sung nếu kết quả ban đầu chưa đủ để loại trừ bệnh.

Thông tin y khoa: Nội dung được tư vấn bởi ThS.BS. Bùi Thị Xuân Nga – Khoa Tim mạch Bệnh viện Quốc tế City

BỆNH VIỆN QUỐC TẾ CITY

Thành viên Liên đoàn Bệnh viện Quốc tế

Số 3 Đường 17A, Phường An Lạc, TP. HCM

Tổng đài: 1900 8146

Cấp cứu: (028) 6290 1155

Website: https://cih.com.vn